Lukas Vonhout
Een meisje met lange blauwe haren gaat de wereld over om voor uitverkochte zalen te spelen. Als voorprogramma van Lady Gaga, met miljoenen streams op YouTube en Spotify, een optreden bij David Lettermans Late Show en meer dan honderdduizend liedjes op haar naam, kan deze zestienjarige artiest met recht een superster genoemd worden. Alleen is er iets bijzonders aan de hand: Hatsune Miku is al bijna twintig jaar een zestienjarige superster. Ze is compleet digitaal gegenereerd, van stem tot fysieke verschijning, in de vorm van een hologram of op een LED-scherm tijdens liveoptredens. Duizenden fans zingen, dansen en cosplayen als deze digitale popster. Toen Hatsune Miku in 2024 optrad in een uitverkochte AFAS Live beschreef de NOS haar als een artiest “die helemaal niet bestaat”.
Het fenomeen Hatsune Miku roept zo allerhande interessante vragen op: Wat maakt dat een hologram of een virtuele popster als ‘echt’ wordt ervaren, wat zijn de grenzen en mogelijkheden van deze technologie en hoe moeten we over haar fans nadenken? Als volgers van een nep-artiest of juist als mede-producenten? In deze blog duiken we in de wereld van deze holografische vocaloid sensatie.
“The first Sound of the Future”
Hatsune Miku (初音ミク) betekent in het Japans “het eerste geluid van de toekomst”. Zo wordt zij gepresenteerd door het bedrijf dat haar stem heeft gegenereerd, Crypton Future Media: als de toekomst van muziek. Dit bedrijf produceert zogenoemde Vocaloids, software waarmee je melodieën kan schrijven en uit laten voeren. Deze software is te vergelijken met een keyboard of synthesizer waarmee je verschillende geluiden kan instellen om zo, bijvoorbeeld, binnen een seconde van pianogeluid naar orgel te gaan, of van een operastem naar een basgitaar. De stem van Hatsune Miku is zo’n vocaloid, ingesproken door de stemactrice Saki Fujita. Iedereen die de software koopt en downloadt kan vervolgens in de stem van Hatsune Miku een nummer schrijven en produceren. Zo kan iedere gebruiker onderdeel worden van het repertoire van de popster.
Omdat Hatsune Miku dus een product is van de creativiteit van fans zijn fans niet alleen consument, maar ook auteur en producent. Inmiddels heeft de artiest al meer dan honderdduizend nummers op haar naam staan, allemaal gemaakt met de vocaloid software.
Een hologram dat echt wordt
Wat maakt dat een hologram of virtuele artiest als ‘echt’ wordt ervaren? Wat zijn de mogelijkheden en grenzen van een virtuele verschijning? Naarmate holografische muzikale optredens steeds populairder worden, worden deze vragen steeds actueler. Een hologram van de overleden artiest Tupac zorgde in 2012 bijvoorbeeld voor veel reacties en emoties. Dit is nog steeds te lezen in de YouTube-comments onder de video van dit optreden. Uitspraken als “giving me chills” en “did anyone else get shivers on their body?” of “I honestly would’ve cried” laten zien hoe alleen al een video van een hologram fysieke reacties en emoties kan opwekken bij fans en toeschouwers.
Dit was ook het geval bij een postuum optreden van Michael Jackson waar mensen “goosebumps” ervoeren en iemand het hologram omschrijft als “the spirit of the artist it represents”. Inmiddels kan je naar ABBA, Queen, Elvis, Ella Fitzgerald, en nog een hele reeks andere holografische versies van artiesten waarbij fans vaak aangeven diep geroerd te zijn door de levensechte performances.
Digitale grenzen
Naast deze emotionele reacties van fans is er ook kritiek op de hologrammen. Bij het hologram van Michael Jackson wordt wel eens gewezen op de computerachtige wijze waarop hij beweegt, met de opmerking dat een hologram nooit de echte Michael Jackson zou kunnen vervangen. Daarnaast komt vaak naar voren dat een hologram van een overleden artiest iets onsmakelijks met zich meebrengt. Zo wordt het nummer “Slave to the rhythm” dat door het hologram wordt uitgevoerd een bijna letterlijke en daardoor ironische lezing van het nummer: Michael Jackson wordt zelfs nog na zijn dood tot leven gewekt om als “slave to the rythm” geld te produceren voor de grote platenmaatschappijen.
Een hologram van een reeds overleden persoon kan dus meerdere kanten op werken: het kan gevoelens van nabijheid oproepen, maar ook iets ongemakkelijks krijgen wanneer een overleden artiest opnieuw wordt opgevoerd en commercieel ingezet. Bij Hatsune Miku ligt dat gedeeltelijk anders. Ook Hatsune Miku is een commercieel product, dat consumenten uitnodigt om emoties te voelen. Maar zij is geen digitale kopie van iemand die ooit fysiek heeft bestaan, zij is vanaf het begin als virtuele artiest ontworpen en nodigt consumenten uit om ook muziek te produceren. Daardoor ontbreken sommige van deze ethische spanningen en komen andere mogelijkheden naar voren. Haar digitale karakter maakt ruimte voor co-creatie, participatie en nieuwe vormen van verbondenheid tussen fans. Laten we daarom nu wat inzoomen op de beleving van de fans.
Technologie die tot leven komt
Fan: “Ik wilde per se VIP tickets want ze is hier niet altijd.”
Journalist: “Ze is er toch ook niet? Of wel?”
Fan: “Ja, maar in mijn hart is ze echt.”
Nieuwsuur 2024, 0:51-1:00
Dit zegt een stralend lachende Hatsune Miku-fan, die voor een uitverkochte AFAS Live staat te wachten, tegen een journalist van Nieuwsuur. Ook op vragen van een journalist van de NOS geven fans eenzelfde soort antwoorden. Fans geven vaker aan dat het samen met andere fans beleven van een optreden van groot belang is: het is niet alleen het zingende en dansende hologram op het podium dat voor de beleving zorgt; het samen actief aanwezig zijn en meedoen aan het liveoptreden maakt dat Hatsune Miku tot leven komt in de AFAS Live. Een andere fan brengt naar voren dat met de ontwikkelingen van AI in de muziekindustrie Hatsune Miku juist een alternatief biedt: “Ik vind [Hatsune Miku] toch wel een stuk echter dan bijvoorbeeld iets maken met AI,” concludeert de fan (NOS Nieuws 2024, 0.39-0.54&1.14-1.34). Zo zien we dat het fenomeen Hatsune Miku voor de fans een complexer fenomeen is dan op het eerste gezicht lijkt.
Virtuele technologie kan zo door fans als levend en betekenisvol worden ervaren. Dit proces kan worden begrepen als wat Katherine Swancutt “technologisch animisme” noemt: het toekennen van bezieling en menselijke eigenschappen aan technologie. Deze term kan ons helpen om deze digitale ontwikkelingen van hologrammen en vocaloids als Hatsune Miku in kaart te brengen. We zien hoe fans een rol spelen bij het tot leven wekken van digitale media, we zien hoe ook ‘niet-bestaande’ artiesten kunnen functioneren als bron van gemeenschappelijkheid, authenticiteit en zelfs als tegengas tegen AI-nepheid. Door deze processen te analyseren zien we dat de lijn tussen het virtuele of digitale en het fysiek-materiële, het neppe en het echte, vaak dichter bij elkaar liggen dan op eerste gezicht lijkt, en Hatsune Miku meer is dan enkel een “popster die niet bestaat”.
Dutch 
English