Kai Shmushko
Ik voelde me klein toen ik onder het immense Boeddhabeeld van het Fo Guang Shan Buddha Museum in Taiwan stond. Of ik nu over het lange tuinpad naar het museum liep, de tentoonstellingszalen en tempels bezocht of de pagodes met hun uiteenlopende activiteiten verkende: overal ervoer ik een overweldigend gevoel van ontzag.
Misschien is het wel de enorme schaal van het complex en haar bouwwerken die bezoekers zo overdondert. Online en elders in Taiwan wordt het museum dan ook omschreven als een plek die je absoluut gezien moet hebben: a must-see experience! Bij erfgoedlocaties en in themaparken wordt schaal vaak bewust ingezet om de ervaring van bezoekers en gelovigen vorm te geven. Sommige erfgoedgerelateerde themaparken experimenteren juist met verkleining, door monumenten en landschappen in miniatuur na te bouwen. Collega’s van MAKEBELIEF onderzochten dit bijvoorbeeld in hun onderzoek naar miniatuurparken (zie hier en hier). In het Fo Guang Shan Buddha Museum is het echter niet het verkleinde, maar juist het uitvergrote dat een belangrijke bron is van ervaringen van ontzag en verwondering. In deze blogpost verken ik het Fo Guang Shan Buddha Museum en de opmerkelijke manier waarop het religie, geschiedenis en vermaak combineert.
De reusachtige Boeddha van het Fo Guang Shan Buddha Museum is 108 meter hoog. Hoewel het om een recent gebouwd bouwwerk gaat, sluit het aan bij een lange traditie van monumentale boeddhistische beelden in China.Vanaf de vijfde eeuw groeide de bouw van monumentale ‘Grote Boeddha’s’ (dafo 大佛), uit de rotsen gehouwen, uit tot een belangrijk cultureel en religieus verschijnsel in heel Azië. Denk bijvoorbeeld aan de uit steen gehouwen Grote Boeddha van Leshan in Sichuan, waarnaast ook een themapark is gebouwd (maar daarover meer in onze toekomstige veldwerkverslagen). Bij boeddhistisch gethematiseerde locaties in Azië lijkt vaak te gelden: hoe groter, hoe beter.
Er zijn veel redenen waarom in de Chinese wereld zulke reusachtige Boeddhabeelden worden gebouwd. Historisch gezien bekrachtigden ze het gezag van religieuze en politieke elites en fungeerden ze als bemiddelaars tussen het alledaagse en het goddelijke. Ze hadden dus zowel een spirituele als een politieke betekenis. Tegenwoordig is de functie van de Grote Boeddha’s niet wezenlijk anders: grote Boeddhamonumenten stralen aanzien uit, wekken ontzag en versterken het gevoel van heiligheid. Maar ze vertegenwoordigen ook economische waarde: ze trekken zowel religieus gemotiveerde bezoekers als toeristen aan.
De enorme schaal van het beeld en het museum weerspiegelt bovendien het wereldwijde bereik van Fo Guang Shan (FGS, oftewel ‘Boeddha’s Lichtberg’). FGS is een religieuze beweging van monniken en nonnen, lekenboeddhisten en vrijwilligers die het Chinese boeddhisme, in de traditie van het humanistisch boeddhisme, wil aanpassen aan een moderne en geglobaliseerde wereld. De beweging is internationaal actief en heeft vestigingen over de hele wereld, waaronder de He Hua-tempel aan de Zeedijk in Amsterdam. Het FGS Museum in Taiwan ligt naast het hoofdkwartier en klooster van de beweging. De oprichter, meester Hsing Yun (1927–2023), liet het museum bijna twintig jaar geleden bouwen om het boeddhisme te bevorderen en een historische reliek van de Boeddha te bewaren: een tand die na zijn crematie bewaard zou zijn gebleven in Tibet (de Tibetaanse lama Kung Dorje Rinpoche verkreeg deze reliek nadat het klooster waar zij werd bewaard tijdens de Culturele Revolutie was verwoest. In 1998 schonk hij haar aan Hsing Yun, als erkenning voor diens wereldwijde inzet voor de verspreiding van het boeddhisme).
Het Boeddhamuseum en de Experience Economy
In het Boeddhamuseum komen vermaak, religieus onderwijs, historisch erfgoed en immersieve kunsttentoonstellingen samen, allemaal rond het thema boeddhisme. Het museumpark, waaraan acht jaar is gebouwd, is groots en tot in detail ontworpen. De immense schaal en nauwgezette thematisering roepen een algemeen gevoel van overvloed op.
Bezoekers kunnen overnachten in een hotel dat is ingericht met Boeddha’s in de stijl van stripverhalen. Ze kunnen eten in verschillende vegetarische restaurants en theehuizen, van luxueuze restaurants tot eenvoudige zelfbedieningskantines waar inwonende nonnen het eten bereiden. In het rijk vormgegeven entreegebouw bevinden zich winkels met een breed assortiment souvenirs en boeddhistisch gethematiseerde producten. In de pagodes langs de hoofdlaan worden workshops theemeditatie aangeboden, terwijl kinderen in een educatief gedeelte terechtkunnen voor spellen, films en producten die zijn geïnspireerd op de boeddhistische filosofie. Centraal op het terrein staat het hoofdgebouw van het museum, met vaste en wisselende tentoonstellingen die bezoekers laten kennismaken met de geschiedenis, materiële cultuur en kunst van het boeddhisme.
Samen vormen deze attracties een park dat bezoekers niet alleen in contact brengt met de historische en conceptuele kanten van het boeddhisme, maar ook met alledaagse praktijken zoals eten, meditatie en theeceremonies. Over de relatie tussen boeddhisme en thee schreef ik een hoofdstuk in het Oxford Handbook of Lived Buddhism en vertelde ik in een interview met Trouw. De opzet van het complex en de nauwe verwevenheid met het naastgelegen klooster voegen nog een extra laag aan de ervaring toe: bezoekers ontmoeten de nonnen niet alleen in het museum, maar ook als rondleiders, hotelmedewerkers en koks in de restaurants. Zo krijgen ze een inkijkje in het kloosterleven.
Terwijl ik door dit alles heen liep, moest ik denken aan een scène uit Jurassic Park (1993). De bedenker van het park, John Hammond, toont trots zijn luxueuze resort en hypermoderne dinosauruspark en benadrukt herhaaldelijk dat hij kosten noch moeite heeft gespaard. Maar, wacht even, vraagt u zich misschien af: is het boeddhisme niet juist een religie waarin ascese, het afwijzen van materialisme en de terugtrekking uit de alledaagse wereld van economische transacties centraal staan? Zouden boeddhisten zich niet eerder moeten richten op spirituele ontwikkeling en waarden als soberheid?
Deze spanning kunnen we beter begrijpen door het museum te plaatsen binnen bredere pogingen om het boeddhisme toegankelijk en relevant te maken in een periode van religieuze verandering en teruglopende boeddhistische betrokkenheid in delen van Azië. Bij Fo Guang Shan betekent dit dat bezoekers op verschillende manieren met het boeddhisme in aanraking kunnen komen: niet alleen via verering of religieus onderwijs, maar ook door middel van eten, ontspanning, winkelen, kunst en vermaak.
Het begrip ‘experience economy’ van Pine en Gilmore, dat we binnen MAKEBELIEF gebruiken om gethematiseerde omgevingen te begrijpen, biedt een bruikbaar perspectief op deze ontwikkeling. Pine en Gilmore beschrijven hoe ‘experience’ de afgelopen decennia een nieuwe economie focus wordt, ‘experience’ wordt naast grondstoffen, goederen en diensten, zefs de belangrijkste motor van de nieuwe economieën. Vanuit dit perspectief creëren religieuze en erfgoedlocaties niet alleen waarde met wat ze tonen of verkopen, maar ook met de ervaringen die ze ensceneren. Bij FGS wordt het boeddhisme iets waarover bezoekers kunnen leren, dat ze kunnen consumeren en fotograferen, dat ze kunnen beoefenen en waarin ze tijdelijk kunnen opgaan.
Immersieve media in het Boeddhamuseum
De immersieve kunsttentoonstellingen in het park laten goed zien hoe het museum het boeddhisme door middel van een multisensoriële ervaring toegankelijk probeert te maken. Deze ‘experiences’ gebruiken nieuwe media en digitale technologie om de cultuur en geschiedenis van het boeddhisme te presenteren en bezoekers erbij te betrekken. Dat roept ook nieuwe vragen op: wat gebeurt er wanneer je de cultuur en geschiedenis van het boeddhisme verandert in een spectaculaire, hypermoderne ervaring? Is dit een nieuwe manier om bezoekers naar binnen te trekken, of blijft er uiteindelijk slechts een oppervlakkig spektakel over? Twee van de huidige tentoonstellingen laten dit heel levendig zien.
‘Magnificence and Grandeur – Immersive Experience of Grotto Art’ is een immersieve lichtshow die op vier muren en de vloer wordt geprojecteerd. De tentoonstelling brengt vijf beroemde boeddhistische grottencomplexen op het Chinese vasteland samen, waaronder de bekende grotten van Longmen en Dunhuang. Ze wordt gepresenteerd als een ‘panoramische reis’ door 1.600 jaar boeddhistische kunst en culturele uitwisseling langs de Zijderoute. In een van de zalen zijn echte kleisculpturen uit de grotten te zien; de digitale bewerking moet de belangstelling en betrokkenheid van bezoekers verder vergroten.
De gebruikte techniek lijkt op die van immersieve kunsttentoonstellingen en ‘experiences’ overal ter wereld. Kleurrijke, heldere en levendige immersieve lichtinstallaties worden steeds populairder in zowel particuliere als openbare tentoonstellingsruimtes, waar ze worden gebruikt om hedendaagse en historische kunst te presenteren. Ook de vijf grotscènes dompelen bezoekers onder in een schitterende visuele droomwereld. De tentoonstelling bestaat uit prachtige texturen, visuele spelletjes en esthetische beelden die op het boeddhisme zijn geïnspireerd. Toch lijkt het resultaat mij minder een echte kennismaking met de oorspronkelijke locaties dan vooral een ‘wow-effect’.
Een andere tentoonstelling in het FGS Buddha Museum laat zien hoe immersieve media beter kunnen aansluiten bij de doelstelling van het museum. De tentoonstelling Buddhist Maritime Silk Road – New Media Art Exhibition is wegens het positieve onthaal verlengd tot 2030. Met de nieuwste mediatechnologie reconstrueert zij de historische en culturele processen rond de Maritieme Zijderoute en de verspreiding van het boeddhisme over het water. Het meest indrukwekkende onderdeel is een 360-gradenpelgrimstocht langs boeddhistische heilige plaatsen aan de kust. In een panoramazaal worden 25 panoramabeelden geprojecteerd, waardoor bezoekers deze locaties virtueel kunnen bezoeken.
Door slim gebruik van camerastandpunten, projectietechnologie, een interactieve spiegelzaal met een projectie van 360 graden en zorgvuldige optische manipulatie ontstaat een verfijnde panoramische ervaring. Terwijl ik me van de ene locatie naar de andere bewoog, voelde het alsof ik werkelijk tussen deze plekken reisde. Even verloor ik mijn besef van tijd en ruimte. Er was nauwelijks uitleg: alleen ik, op deze boeddhistische locaties verspreid over Oost-Azië. Hier lijkt het immersieve medium bijzonder goed bij het onderwerp te passen. In plaats van bezoekers alleen beelden van verre boeddhistische plekken te tonen, wekt het de indruk dat ze zich werkelijk door die locaties bewegen.
Starbucks en authenticiteit
Na mijn terugkeer uit de verbeeldingen van pagodes en tempels van Myanmar, Thailand en Cambodja die ik in het 360-gradentheater had bezocht, dacht ik opnieuw na over het museumcomplex als geheel. Hoe moeten we de ervaring van het boeddhisme duiden die het FGS Buddha Museum aanbiedt? Door de souvenirwinkels, activiteiten, tentoonstellingen en restaurants kan het lijken alsof het Boeddhamuseum in de eerste plaats een plek van ontspanning en vermaak is. Toch is het museum voor veel boeddhisten diep heilig. Het museumpark biedt bezoekers en nieuwsgierige reizigers verschillende manieren om het boeddhisme te ervaren, terwijl de reliek en het naastgelegen klooster de plek religieus gezag en een sacrale uitstraling geven. Toen ik over het pad van de ingang naar de tentoonstellingshal keek, zag ik in de verte bezoekers aankomen. Naarmate ze dichterbij kwamen, bogen ze. Sommigen knielden neer en raakten met hun hele lichaam de grond aan om de Boeddha eer te bewijzen. Het park lijkt getekend door een spanning tussen het heilige en het alledaagse, tussen spirituele diepgang en commerciële oppervlakkigheid.
Misschien is de grote Starbucks bij de ingang wel het meest veelzeggende symbool om de spanning tussen de verschillende functies van het park te begrijpen. Op het eerste gezicht lijkt Starbucks de samenhang van het verhaal dat het museum vertelt te verstoren. De andere winkels, attracties en activiteiten zijn zorgvuldig verweven tot één doorlopende boeddhistische verhaalwereld. Starbucks brengt daarentegen een mondiale, seculiere en commerciële aanwezigheid binnen in deze zorgvuldig gethematiseerde omgeving. Je zou de koffieketen gemakkelijk kunnen zien als een westers, neoliberaal bedrijf dat de door FGS gecreëerde, geïdealiseerde boeddhistische ruimte verstoort.
Toch mist die conclusie iets wezenlijks. De commercialisering van het museum ondermijnt de authenticiteit van de plek niet noodzakelijk, maar kan er ook juist deel van uitmaken. Starbucks staat niet per se buiten de boeddhistische verbeelding. Het boeddhisme is geen geïsoleerde of geïdealiseerde traditie is, maar een levende en hedendaagse praktijk die al lang nauw verweven is met mondiaal kapitalisme, toerisme, consumptie en populaire cultuur. Deze verwevenheid van heiligheid, spektakel en commercie vormt een rijk terrein voor verder onderzoek. In toekomstige veldwerkverslagen van MAKEBELIEF zullen we hier op terug komen.
Dutch 
English