Nadat je je een weg hebt gebaand door het verkeer, de drukte en de hectiek van Istanbul, bereik je het Panorama 1453 Veroverings- en Historisch Museum, waar je een historische veldslag van eeuwen geleden binnenstapt. Met meer dan tienduizend figuren in een 360-graden schildering en driedimensionale replica’s van wapens en loopgraven vóór het uitkijkplatform belooft het museum bezoekers de Verovering van Istanbul te laten ervaren. Soldaten te paard staan klaar om op bevel van sultan Mehmed de Veroveraar ten aanval te trekken. Kanonnen vuren; overal zijn vlammen.
Je zou verwachten dat dit visuele spektakel wordt begeleid door <em>mehter</em>, een vorm van Ottomaanse militaire muziek die in Turkije vaak wordt gebruikt bij militaire re-enactments — en inderdaad werd het panorama oorspronkelijk gepresenteerd met een op mehter gebaseerde soundscape (je kunt beluisteren hoe dit klinkt door op deze link te klikken). Toch kregen bezoekers van het museum gedurende een periode in 2023 iets onverwachts te horen: klassieke muziek begeleidde de panoramische ervaring. Deze nieuwe soundscape werd ingevoerd onder de nieuwe directie van het Panorama 1453 Museum, die na de lokale verkiezingen van 2019 was aangesteld door het door de Republikeinse Volkspartij (CHP) geleide gemeentebestuur. Na onmiddellijke kritiek vanuit neo-Ottomanistische politieke kringen draaide de museumdirectie het besluit binnen enkele weken terug en keerde zij terug naar de oorspronkelijke mehter-soundscape.
In deze blogpost leg ik uit hoe zulke ogenschijnlijk kleine keuzes in historische representatie bredere politieke conflicten over het Ottomaanse verleden in Turkije weerspiegelen. Met de veranderende manieren waarop de verovering verbeeld wordt biedt het Panorama 1453 Museum een bijzonder verhelderende casus om deze conflicten te onderzoeken. Door via de Wayback Machine (2008–2026) inactieve URL-verwijzingen van de website van het museum en uit Turkse kranten terug te vinden, onderzoek ik hoe verhalen over de Ottomaanse verovering van 1453 in de loop der tijd veranderden. Het archief is hier vooral nuttig omdat het mogelijk maakt niet alleen veranderingen in de eigen presentatie van het museum te volgen, maar ook verschuivingen in de manier waarop die veranderingen in de publieke sfeer werden ontvangen en bediscussieerd. Op die manier laten gearchiveerde webpagina’s zien welke veranderende betekenissen op verschillende politieke momenten aan het museum werden toegekend.
Ieder land kent historische gebeurtenissen die een omstreden plaats innemen in het collectieve geheugen, en de Verovering van Istanbul is een centrale gebeurtenis in de Turkse geschiedenis. Voor sommigen is de verovering de langverwachte islamitische overwinning die aansluit bij een aan de profeet Mohammed toegeschreven hadith “Waarlijk, jullie zullen Constantinopel veroveren. Wat een geweldige leider zal hij zijn, en wat een geweldig leger zal dat leger zijn!” Voor anderen is zij een symbool van de militaire macht en imperiale expansie van het Ottomaanse Rijk. Voor weer anderen, die eerder seculier-nationalistische dan religieuze of neo-Ottomanistische opvattingen delen, staat de verovering symbool voor een gewelddadig en achterlijk rijk dat de Turkse natie in haar vooruitgang heeft belemmerd. In de afgelopen twee decennia hebben deze concurrerende interpretaties van de betekenis van de verovering de hedendaagse Turkse politiek mede gevormd. Ze dragen bij aan een diepe culturele kloof tussen de religieus-conservatieve achterban van de Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling (AKP) en de seculiere oppositie, een kloof die zich ook manifesteert op erfgoedlocaties zoals het Panorama 1453 Museum.
Panorama 1453 werd gefinancierd door het Turkse Ministerie van Cultuur en geopend tijdens een ceremonie waarbij toenmalig premier Recep Tayyip Erdoğan aanwezig was. Het museum was ontworpen om bezoekers onder te dompelen in de ervaring van de verovering. Gearchiveerde versies van de website van het museum, teruggevonden via de Wayback Machine, en contemporaine nieuwsberichten benadrukten dat bezoekers het gevoel konden krijgen midden in de veldslag van 1453 te staan; sommige berichten beschreven ook hoe bezoekers tijdens de ervaring ‘Allahu Akbar’ riepen (zie bijvoorbeeld Haber7 en Yeni Şafak).
Deze benadering presenteerde de verovering niet slechts als een historische gebeurtenis, maar als een gedeeld verleden dat beleefd kon worden en waarop men trots kon zijn. Zoals Gönül Bozoğlu betoogt in haar boek Museums, Emotion, and Memory Culture: The Politics of the Past in Turkey, stelt het Panorama 1453 Museum bezoekers in staat emotionele en verbeeldingsvolle verbindingen met het Ottomaanse verleden aan te gaan en de verovering te ervaren als onderdeel van hun eigen collectieve identiteit. Tegelijkertijd laat Bozoğlu zien dat het verhaal over de verovering dat het museum presenteert in Turkije nooit zonder meer is geaccepteerd, aangezien concurrerende seculiere interpretaties van het Ottomaanse verleden invloedrijk zijn gebleven.
Gearchiveerde nieuwsberichten die via de Wayback Machine zijn teruggevonden laten zien dat het museum sinds zijn opening zowel lof als kritiek heeft ontvangen. Critici hebben betoogd dat Panorama 1453 een eenzijdige weergave van de verovering biedt. Zo stelde een nieuwsbericht dat het verhaal van het museum militaire overwinning belangrijker maakte dan historische nauwkeurigheid. Voorbeelden van deze kritiek betroffen kleding die volgens critici niet uit de regeerperiode van Mehmed II stamde, het ontbreken van grachten vóór de stadsmuren en bepaalde architectonische details. Aan de andere kant zijn er nieuwsberichten die stellen dat het museum bijdraagt aan geschiedenisonderwijs, waarbij wordt betoogd dat een belangrijke historische gebeurtenis als de verovering van Istanbul niet uitsluitend uit schoolboeken zou moeten worden geleerd, en dat het museum vooral voor kinderen mogelijkheden biedt voor ervaringsgericht leren (zie bijvoorbeeld de berichtgeving van T24).
Een ander nieuwsbericht stelde daarentegen dat het museum de verovering van Istanbul presenteert op een manier die “de Byzantijnen bijna kleineert” en de Turks-islamitische identiteit benadrukt. De Turkse columnist Ayşegül Karakülhancı bekritiseerde bijvoorbeeld het gebruik van geluiden van zwaarden, kanonvuur en gevechtseffecten om een gevoel van verovering op te roepen. Volgens haar verheerlijk het museum zo oorlog.
Na de gemeenteraadsverkiezingen van 2019 in Turkije, waarbij de belangrijkste oppositiepartij, de CHP, in Istanbul als winnaar uit de bus kwam, werd het beheer van Panorama 1453 voor het eerst in vele jaren overgedragen aan een nieuwe bestuursploeg van de Metropoolgemeente Istanbul. Sindsdien heeft het museum culturele activiteiten en nieuwe tentoonstellingen geïntroduceerd die kunnen worden begrepen als tekenen van een zekere afstand tot de openlijk neo-Ottomanistische politieke agenda van het vorige bestuur. Zo werden tentoonstellingen over Atatürk en de Nationale Strijd van de Turkse Republiek (1919–1923) aan het museum toegevoegd, waarmee de seculiere nationale geschiedenissen van de Republiek zichtbaarder werden gemaakt.
Tegelijkertijd bleef het nieuwe bestuur het bestaande verhaal over de verovering en de zintuiglijke ervaring die het bezoekers bood in stand houden. In 2022 introduceerde het museum een immersieve digitale videotentoonstelling, De droom van Mehmed de Veroveraar, die op de panoramische koepel werd geprojecteerd om het verhaal te vertellen van de droom van sultan Mehmed om Istanbul te veroveren. In 2023 werd het museum de permanente thuisbasis van een zeldzame bronzen medaille met een afbeelding van Mehmed de Veroveraar, die door de door de CHP geleide Metropoolgemeente Istanbul tijdens een veiling in Londen was aangekocht. De opname van dit historische object in de museumcollectie kan worden gezien als een ander voorbeeld van de manier waarop het museum zich ook onder het nieuwe gemeentebestuur van de CHP met zijn Ottomaanse verleden is blijven bezighouden.
Gearchiveerde nieuwsberichten laten daarnaast zien hoe de politieke dynamiek rond het Panorama onder het nieuwe bestuur verschoof. Discussies over de betekenis en representatie van de verovering van Istanbul bleven ontstaan rondom specifieke curatoriële keuzes. Een goed voorbeeld is het moment waarop de nieuwe directie in augustus 2023, zonder officiële aankondiging, de Ottomaanse mehter muziek en de geluiden van gevechten in de panoramische tentoonstelling verving door westerse klassieke muziek.
Dit besluit zorgde onmiddellijk voor reacties. Pro-AKP-media publiceerden afkeurende berichten en bezoekers dienden officieel klachten in bij het museum. Sommige bezoekers stelden dat de klassieke muziek de beoogde immersie doorbrak en ervoor zorgde dat zij zich vervreemd voelden van het visuele spektakel waarin de verovering werd uitgebeeld. Anderen betoogden dat het oorspronkelijke geluid, met kanonschoten, islamitische gezangen en mehter-liederen, essentieel was om de historische sfeer te kunnen ervaren. Binnen enkele dagen besloot het museumbestuur het besluit terug te draaien en het oorspronkelijke geluid te herstellen.
De veranderende soundscape van Panorama 1453 laat zowel zien hoe diep omstreden de nalatenschap van de verovering in Turkije nog altijd is, als hoe ogenschijnlijk kleine elementen van een immersieve museumervaring brandpunten van bredere culturele conflicten kunnen worden. Ook laat deze casus zien hoe de nieuwe museumdirectie heeft geprobeerd opnieuw te onderhandelen over de fundamentele politieke en culturele erfenis van een panoramaproject dat onder het AKP-bestuur tot stand kwam.
Kortom, het verhaal van Panorama 1453 vormt een symbolische weerspiegeling van een omstreden verleden en van een Turkije dat zich beweegt tussen tegenstrijdige culturele stromingen: de neo-Ottomaanse verheerlijking van mehter en de westerse klassieke muziek die binnen het kemalisme lange tijd werd beschouwd als teken van Turkse vooruitstrevendheid. In die zin weerspiegelen de veranderingen in het panoramamuseum een bredere herinneringsstrijd in Turkije, die verder gaat dan de politieke rivaliteit tussen AKP en CHP en draait om de vraag hoe het imperiale verleden van Turkije moet worden herinnerd en herdacht, en wie het gezag heeft om daarover te beslissen.
Benieuwd geworden? Wij filmen onze bezoeken aan de sites met 360-graden camera’s. Zo kan je ervaren hoe Panorama 1453 nu eruit ziet en klinkt door op onderstaande video te klikken (sleep met je cursor of draai je telefoon om rond te kijken):
Dutch 
English